Onderwijs en gezondheid

België is gekend voor zijn kwalitatief onderwijssysteem. Voor een land die slechts zo groot is als een zakdoek, is de keuze aan scholen (inclusief de hogescholen, universiteiten en het volwassenenonderwijs) zeer uitgebreid. Maar dit betekent nog niet dat een hoog aanbod van onderwijsinstellingen gelijkstaat met het verdwijnen van laaggeschoolden. Hoewel ons onderwijssysteem in sterke mate democratisch oogt, zijn er nog veel mensen die zonder diploma afstuderen.

Hoe komt dit? Welke oorzaken liggen mede aan de basis hiervan? Is de democratisering van het onderwijs doorheen de geschiedenis wel voldoende positief geëvolueerd? Schept ons onderwijssysteem sociale ongelijkheid? En wat zegt DE SWAAN over het belang van het onderwijs?

Het feit is dat recente onderzoeksbevindingen aantonen dat mensen met geen of een lager diploma, ook op andere gebieden vaak negatieve gevolgen ervaren. In deze bijdrage ga ik deze problematiek even van naderbij bestuderen. Leest u even mee.  

Laaggeschoolden hebben een lagere levensverwachting

In het najaar van 2010 publiceerde de Koning Boudewijnstichting een opmerkelijke studie over de sociale ongelijkheid inzake gezondheid in België[1]. Een werkgroep met leden uit verschillende wetenschappelijke disciplines is tot de conclusie gekomen dat laaggeschoolden niet alleen een lagere levensverwachting hebben, maar ook op vroegere leeftijd te kampen krijgen met een mindere gezondheid. Men heeft met andere woorden een verband vastgesteld tussen het al dan niet hebben van een diploma en de gezondheidstoestand van een persoon.

Het belang van onderwijs

DE SWAAN gaat in zijn boek 'Zorg en de staat' op zoek naar de onstaanscontext van het openbaar onderwijs. Met de opkomst van de (pre-)industriële samenleving werden volksscholen opgericht die ertoe dienden de nationale taal eigen te maken aan de burgers van de nationale staat. Het verspreiden van de kennis van de taal zorgde ervoor dat het gewone volk de taal van het bestuur en dus de opgelegde regels beter ging begrijpen. Evenals de vrije handel in goederen tussen nationale onderdanen over het land plukte hiervan de vruchten. Een ander besproken extern effect van het ontstaan van een democratisch onderwijssysteem doorheen de geschiedenis, is dat het mogelijk werd voor lagere sociale klassen om de sociale ladder op te klimmen. Een nieuwe elite ontpopte zich die in de samenleving stelselmatig nieuwe functies ging bekleden. Een illustratie hiervan is het ontstaan van ambtenaren in de staatsadministraties. Voor een niet gering aantal mensen betekende het volgen van onderwijs een springplank om carrière te maken en het zich aanmeten van een hogere sociale status[2].

Zoveel jaar later in de tijd, tonen onderzoeksresultaten van de Koning Boudewijnstichting aan dat het behalen van een hoger diploma inderdaad niet alleen naar carrière toe maar ook op het vlak van gezondheid tal van voordelen biedt. Wie geen enkel diploma heeft behaald, leeft aanzienlijk minder lang dan iemand die wel een diploma op zak heeft[3]. Dat deze studie extra aandacht verdient, wordt gestaafd door recente cijfers die aantonen dat maar liefst 1 op de 7 jongeren de school verlaat zonder een diploma middelbaar onderwijs[4]. De voordelen die een diploma biedt zijn nochtans legio: werk, een vast inkomen, sociale netwerken, aanzien, de kans op zelfontplooiing… Genoeg redenen dus om het belang van een diploma niet te onderschatten.

Verklaringen voor een mindere gezondheid

Zwart op wit verklaringen waarom iemand zonder diploma minder lang leeft, worden er niet gegeven in de studie van de Koning Boudewijnstichting. Persoonlijk kan ik een aantal verklaringen opsommen: laaggeschoolden voeren meestal fysiek zwaardere jobs uit in soms ongezonde omstandigheden; laaggeschoolden beschikken over een lager inkomen waardoor ze minder gefortuneerd zijn om te voorzien in medische zorgen; laaggeschoolden zijn vaker geconfronteerd met ongezonde leefomstandigheden (bvb. minder goed geïsoleerde woning)... Deze verklaringen tonen aan dat de impact van het wel of niet behalen van een diploma verstrekkende gevolgen kan hebben op de gezondheidssituatie van een individu. Genoeg werk aan de winkel dus om iets aan deze vorm van sociale ongelijkheid te doen!

De noodzaak van een evenwichtig sociaal beleid

Cruciaal is er de politieke verantwoordelijkheid van de onderwijsministers in ons land. Verdere democratische hervormingen op het vlak van onderwijs dringen zich op in onze kennismaatschappij. Zeker als men wil dat kinderen in armere gezinnen dezelfde kansen krijgen als kinderen uit rijkere gezinnen. Probleemgebieden, zoals het groot aantal schoolverlaters zonder diploma in grootstedelijke gebieden, dient men in kaart te brengen. Het is van prioritair belang proactief in te grijpen door consequent op te treden naar spijbelgedrag. En reactief dient men te zorgen voor een opvangnet van schoolverlaters zonder diploma. Want het kan toch niet zijn dat in ons systeem van leerplicht tot 18 jaar een jongere slechts extra aandacht krijgt tot hij de schoolbanken definitief ‘adieu’ zegt?  

---

[1] (2010, 12 oktober) De sociale ongelijkheid inzake gezondheid blijft hardnekkig hoog in België. Brussel: Koning Boudewijnstichting, geraadpleegd op 26 december 2010, op www.kbs-frb.be.

[2] DE SWAAN, A. (2004). Zorg en de staat. Amsterdam: Bert Bakker, p. 66, 89, 92, 126.
[3](2010, 21 september) Ongelijk maakt ongezond. Metro, p.4; (2010, 8 november) Hogergeschoolden leven langer. Het Nieuwsblad, www.nieuwsblad.be

PEETERS, G. (2010). Sociale ongelijkheid in gezondheid. S-magazine, 38, 2.  

[4] (2010, 27 november) 1 op 7 jongeren behaalt geen diploma secundair onderwijs. De Morgen, www.demorgen.be.