Het sluimerend gevaar van epidemieën: ook in ons land!

Infectieziekten latent aanwezig

Als kinderverzorgster kom ik vaak in contact met zieke kinderen. Meestal zijn vele ziekten van voorbijgaande aard zonder al te grote impact voor het kind en zijn omgeving. Maar toch hoor ik van sommige ouders dat ze het niet nodig vinden hun kind te vaccineren tegen zogenaamde uitgestorven ziekten uit lang vervlogen tijden. Ik kan hun redenering enigszins volgen, waarom zou je vaccineren als de kans toch klein is dat je erdoor getroffen wordt. Maar wat als een bepaalde ziekte ooit terugkomt op grote schaal? Dienen we preventief toch beter niet alle kinderen van jongs af verplicht te vaccineren om erger te voorkomen? Want als er zich nog weinig vaccineren, dan stelt men zich toch bloot aan een toenemend risico? Het collectief belang van de volksgezondheid primeert toch op het individueel beslissingsrecht van de ouders? 

Mijn huisdokter adviseert me in ieder geval te kiezen voor preventief vaccineren. Want een virus onder controle hebben in de wereld betekent volgens mijn dokter nog niet dat deze ziekte uitgeroeid is. Opflakkeringen van virale ziekten zijn steeds reëel, zo getuigen ook sommige recente onderzoeken. Dan toch maar best niet te vroeg victorie kraaien zeker?...

Eind november 2010 waarschuwden medische experts voor een nieuwe opstoot van infectieziekten zoals mazelen en hepatitis in België en de buurlanden. In tegenstelling tot wat men zou verwachten, blijkt dat de kans op een uitbraak van infectieziekten steeds mogelijk is. Het vaccin- en infectieziekteninstituut Vaxinfectio van de Universiteit Antwerpen werd door de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) aangesteld om dit sluimerend gevaar in Europa aan te pakken[1].

Oorzaken volgens DE SWAAN in de 19^de eeuw

DE SWAAN A. maakt in zijn boek ‘Zorg en de staat’ een schets van de verplichte invoering van hygiënemaatregelen tegen de stedelijke vervuiling in de 19^de eeuw. DE SWAAN beschrijft hoe de opkomende industrie ervoor zorgde dat de bevolking in de steden explosief toenam vanwege de massale plattelandsvlucht. Migranten gingen zich concentreren in armere delen van de stad. In korte tijd werd de samenleving in de stad echter vatbaar voor massa-epidemieën. Om deze negatieve effecten van de armere buurten aan te pakken, ging de heersende elite zich (weliswaar in eerste instantie uit eigen belang) ontfermen over de levensomstandigheden van de armere buurten. Sanitaire maatregelen werden getroffen en collectieve dienstverlenende netwerken (zoals aanleg van verharde wegen, rioleringen, afvalophaling, elektriciteit…) werden opgericht. Deze beleidsbeslissingen zorgden er in sterke mate voor dat epidemieën met resultaat werden ingedijkt[2].

Het preventief invoeren en bestendigen van sanitaire en bestuurlijke maatregelen zijn met andere woorden ook in onze tijd met het groter worden van de wereldbevolking een must voor het onder controle houden van epidemieën. Het verschil met vroeger en nu is dat de kennis van de medische wetenschap explosief is toegenomen. Voor zowat de meeste virussen bestaan er vaccins op de markt, waar dit vroeger niet bestond. Eén prik kan nu beslissen over leven en dood.

Oorzaken volgens de Universiteit van Antwerpen (Vaxinfectio)

De woordvoerder van Vaxinfectio, VAN DAMME P., geeft aan dat infectieziekten zoals hepatitis, mazelen, rubella en tyfus steeds vaker gesignaleerd worden in onze contreien. Een verklaring hiervoor is dat deze ziekten vooral komen overgewaaid uit Centraal en Oost-Europa. Door de toenemende migratiestromen uit deze landen naar onze steden, gaan deze ziekten zich opnieuw gaan verspreiden[3].

Waakzaam blijven en vaccineren verplichten!

Voor het algemeen fysiek welzijn van onze samenleving blijft persoonlijke hygiëne van een onmiskenbaar groot belang. Dat er hiervoor publieke instellingen bestaan die toezien op de hygiëne van de bevolking, lijkt niet meer dan normaal. In vele landen blijkt echter dat de publieke overheden onvoldoende inspanningen doen voor het fysiek welbevinden van hun bevolking. Verplichte vaccinatieprogramma’s in ieder land zouden op zijn minst tot het standaardpakket moeten behoren ter preventie van massa-epidemieën.

De internationale instellingen dragen in deze materie een grote verantwoordelijkheid, daar infectieziekten geen rekening houden met geografische landsgrenzen. Iedereen heeft ten slotte baat bij een internationale aanpak. Want elke burger heeft immers recht op een basisgezondheidszorg, ja toch?! 

 

---

[1] (2010, 25 november) Antwerpen bestrijdt mazelen en hepatitis in Europa. De Gazet van Antwerpen, www.gva.be.

[2] DE SWAAN, A. (2004). Zorg en de staat. Amsterdam: Bert Bakker, p.129-132.
[3] (2010, 25 november) Antwerpen bestrijdt mazelen en hepatitis in Europa. De Gazet van Antwerpen, www.gva.be.

Heksenjacht in Haïti

Onheilspellende berichten in de actualiteit over de verspreiding van cholera en het ontstaan van een heksenjacht op geloofsbelijders van de voodoo-religie, deden mijn wenkbrauwen onlangs fronsen. Herkende ik sommige stukken van deze situatie niet met passages uit het boek van DE SWAAN toen hij het had over de ingrijpende effecten van cholera? Ik meen hier zelfs een vergelijking te kunnen maken tussen het heden en het verleden met dat verschil: de tijd, met name 'slechts' een paar honderd jaar... Hieronder volgt mijn relaas.

Een situatieschets

In januari 2010 werd het armste land in de Caraïben getroffen door een alles verwoestende aardbeving. Een ongekende internationale hulpactie werd op poten gezet om het lot van de plaatselijke bevolking te verzachten. Enkele maanden na de aardbeving brak de cholera uit. Duizenden zijn er besmet en naar schatting een paar duizend mensen komen te overlijden aan deze 19^de eeuwse ziekte[1]. Alsof dit nog niet genoeg is, ontstaat er op het Haïtiaanse platteland een heksenjacht op mensen die verdacht worden van het verspreiden van cholera met behulp van zwarte magie. Reeds tientallen mensen werden vermoord tijdens barbaarse lynchpartijen[2].

De rol van de overheid

DE SWAAN geeft in zijn boek ‘Zorg en de staat’ vanuit een historisch standpunt vooral reacties op het uitbreken van epidemieën. Een rechtstreeks effect was dat de rijke klasse zich ging wegtrekken uit de industriële centra waar de arbeiders in onhygiënische omstandigheden samenhokten. Een indirect effect was dat de opstoot van cholera-epidemieën in de 19^de eeuw de rijkere klasse ertoe aanzette op een hygiënischer manier te leven. Deze propere manier van leven ging stelselmatig deel uitmaken van de etikette van de elite. Langs deze weg kon de elite zich qua levensstijl nog meer distantiëren van de lage sociale klasse. Wegens het gunstig effect van het treffen van hygiënemaatregelen, onstond geleidelijk aan de noodzaak stedelijke sanitaire en bestuurlijke hervormingen te treffen. Sanitaire voorzieningen zoals afzonderlijke rioleringen werden vervolgens in de steden aangelegd in het algemeen belang van de volksgezondheid. De collectivisering van deze publieke goederen werden gefinancierd door het heffen van gemeentebelastingen[3].
     

Nu is het echter zo dat Haïti op bestuurlijk vlak echter uitblinkt in een politiek zwak bewind waar corruptie en armoede onder de bevolking de grootste zekerheden in het leven zijn. Jarenlang hebben de Franse en Amerikaanse autoriteiten zich als oud-koloniale overheersers weinig ontfermd over dit land, waardoor de wortels gezaaid werden voor een politiek instabiel bestuur. Grote delen van de bevolking leven ver onder de armoedegrens in sloppenwijken[4]. Van stedelijke sanitaire en bestuurlijke hervormingen is er in de realiteit amper sprake. Velen berusten zich in deze situatie en zoeken hun toevlucht onder meer in de plaatselijke religie: voodoo.

De rol van religie

Een extra dimensie die hier een rol speelt in het omgaan met cholera, is deze van het geloof. Sedert 2003 is in Haïti ‘voodoo’, die een mix van elementen bevat uit Afrikaanse religies en de Rooms-Katholieke Kerk, erkend als een officiële godsdienst. Deze godsdienst erkent één god maar heeft ook elementen van zwarte magie en tovenarij. In het verleden hebben de meeste Haïtiaanse presidenten voodoo gesteund en vaak misbruikt als het hen goed uitkwam om aan de macht te blijven[5]. Radicale voodooaanhangers worden er dus niet toevallig vaak beschermd door de overheid.

Correcte informatie - reactie van de internationale gemeenschap

In een eerste instantie is het de plicht van de plaatselijke overheden om te wijzen op de werkelijke oorzaken van de verspreiding van cholera. Bij veel mensen ontbreekt de kennis dat niet religie, maar contact met vervuild water en uitwerpselen aan de basis liggen van deze epidemie. Barbaarse acties op basis van religieuze overtuigingen dienen streng bestraft te worden door de overheid.

Analoog naar het voorbeeld van Zimbabwe die kampte met een cholera-epidemie in 2008, mag een reactie van de internationale gemeenschap niet uitblijven[6]. De fondsen die ingezameld werden als gevolg van de aardbeving, dienen efficiënt besteed te worden voor de heropbouw en aanleg van sanitaire voorzieningen. Toezicht en ingrijpen waar nodig door de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) spreekt voor zich. Het is in het belang van het welzijn van de bevolking dat er gebouwd wordt aan een goed en daadkrachtig politiek bestuur, waar sanitaire en bestuurlijke maatregelen evident deel van uit maken. Tenslotte heeft ieder mens op zijn minst recht op proper drinkwater en een dak boven zijn hoofd, hopelijk binnenkort ook alle Haïtianen!

---

[1] (2010, 3 december) “Voodoo-priesters verspreiden Cholera op Haïti met zwarte magie”. Geraadpleegd op 3 december 2010, op www.vandaag.be.

[2] DE SWAAN, A. (2004). Zorg en de staat. Amsterdam: Bert Bakker, p.133, 148.
[3]2010, 3 december) Bloedige heksenjacht in Haïti door cholera: al 15 gelyncht. Het Laatste Nieuws, www.hln.be.

[4] VAN DORSSELAER, I. (2010, 3 september) Latrines zijn niet sexy. De Standaard, p.42.

[5] Vodou. Geraadpleegd op 26 december 2010, op http://nl.wikipedia.org/wiki/Vodou.

[6] Cholera-uitbraak in Zimbabwe in 2008-2009. Geraadpleegd op 26 december 2010, op http://nl.wikipedia.org/wiki/Cholera-uitbraak_in_Zimbabwe_in_2008-2009.

Onderwijs en gezondheid

België is gekend voor zijn kwalitatief onderwijssysteem. Voor een land die slechts zo groot is als een zakdoek, is de keuze aan scholen (inclusief de hogescholen, universiteiten en het volwassenenonderwijs) zeer uitgebreid. Maar dit betekent nog niet dat een hoog aanbod van onderwijsinstellingen gelijkstaat met het verdwijnen van laaggeschoolden. Hoewel ons onderwijssysteem in sterke mate democratisch oogt, zijn er nog veel mensen die zonder diploma afstuderen.

Hoe komt dit? Welke oorzaken liggen mede aan de basis hiervan? Is de democratisering van het onderwijs doorheen de geschiedenis wel voldoende positief geëvolueerd? Schept ons onderwijssysteem sociale ongelijkheid? En wat zegt DE SWAAN over het belang van het onderwijs?

Het feit is dat recente onderzoeksbevindingen aantonen dat mensen met geen of een lager diploma, ook op andere gebieden vaak negatieve gevolgen ervaren. In deze bijdrage ga ik deze problematiek even van naderbij bestuderen. Leest u even mee.  

Laaggeschoolden hebben een lagere levensverwachting

In het najaar van 2010 publiceerde de Koning Boudewijnstichting een opmerkelijke studie over de sociale ongelijkheid inzake gezondheid in België[1]. Een werkgroep met leden uit verschillende wetenschappelijke disciplines is tot de conclusie gekomen dat laaggeschoolden niet alleen een lagere levensverwachting hebben, maar ook op vroegere leeftijd te kampen krijgen met een mindere gezondheid. Men heeft met andere woorden een verband vastgesteld tussen het al dan niet hebben van een diploma en de gezondheidstoestand van een persoon.

Het belang van onderwijs

DE SWAAN gaat in zijn boek 'Zorg en de staat' op zoek naar de onstaanscontext van het openbaar onderwijs. Met de opkomst van de (pre-)industriële samenleving werden volksscholen opgericht die ertoe dienden de nationale taal eigen te maken aan de burgers van de nationale staat. Het verspreiden van de kennis van de taal zorgde ervoor dat het gewone volk de taal van het bestuur en dus de opgelegde regels beter ging begrijpen. Evenals de vrije handel in goederen tussen nationale onderdanen over het land plukte hiervan de vruchten. Een ander besproken extern effect van het ontstaan van een democratisch onderwijssysteem doorheen de geschiedenis, is dat het mogelijk werd voor lagere sociale klassen om de sociale ladder op te klimmen. Een nieuwe elite ontpopte zich die in de samenleving stelselmatig nieuwe functies ging bekleden. Een illustratie hiervan is het ontstaan van ambtenaren in de staatsadministraties. Voor een niet gering aantal mensen betekende het volgen van onderwijs een springplank om carrière te maken en het zich aanmeten van een hogere sociale status[2].

Zoveel jaar later in de tijd, tonen onderzoeksresultaten van de Koning Boudewijnstichting aan dat het behalen van een hoger diploma inderdaad niet alleen naar carrière toe maar ook op het vlak van gezondheid tal van voordelen biedt. Wie geen enkel diploma heeft behaald, leeft aanzienlijk minder lang dan iemand die wel een diploma op zak heeft[3]. Dat deze studie extra aandacht verdient, wordt gestaafd door recente cijfers die aantonen dat maar liefst 1 op de 7 jongeren de school verlaat zonder een diploma middelbaar onderwijs[4]. De voordelen die een diploma biedt zijn nochtans legio: werk, een vast inkomen, sociale netwerken, aanzien, de kans op zelfontplooiing… Genoeg redenen dus om het belang van een diploma niet te onderschatten.

Verklaringen voor een mindere gezondheid

Zwart op wit verklaringen waarom iemand zonder diploma minder lang leeft, worden er niet gegeven in de studie van de Koning Boudewijnstichting. Persoonlijk kan ik een aantal verklaringen opsommen: laaggeschoolden voeren meestal fysiek zwaardere jobs uit in soms ongezonde omstandigheden; laaggeschoolden beschikken over een lager inkomen waardoor ze minder gefortuneerd zijn om te voorzien in medische zorgen; laaggeschoolden zijn vaker geconfronteerd met ongezonde leefomstandigheden (bvb. minder goed geïsoleerde woning)... Deze verklaringen tonen aan dat de impact van het wel of niet behalen van een diploma verstrekkende gevolgen kan hebben op de gezondheidssituatie van een individu. Genoeg werk aan de winkel dus om iets aan deze vorm van sociale ongelijkheid te doen!

De noodzaak van een evenwichtig sociaal beleid

Cruciaal is er de politieke verantwoordelijkheid van de onderwijsministers in ons land. Verdere democratische hervormingen op het vlak van onderwijs dringen zich op in onze kennismaatschappij. Zeker als men wil dat kinderen in armere gezinnen dezelfde kansen krijgen als kinderen uit rijkere gezinnen. Probleemgebieden, zoals het groot aantal schoolverlaters zonder diploma in grootstedelijke gebieden, dient men in kaart te brengen. Het is van prioritair belang proactief in te grijpen door consequent op te treden naar spijbelgedrag. En reactief dient men te zorgen voor een opvangnet van schoolverlaters zonder diploma. Want het kan toch niet zijn dat in ons systeem van leerplicht tot 18 jaar een jongere slechts extra aandacht krijgt tot hij de schoolbanken definitief ‘adieu’ zegt?  

---

[1] (2010, 12 oktober) De sociale ongelijkheid inzake gezondheid blijft hardnekkig hoog in België. Brussel: Koning Boudewijnstichting, geraadpleegd op 26 december 2010, op www.kbs-frb.be.

[2] DE SWAAN, A. (2004). Zorg en de staat. Amsterdam: Bert Bakker, p. 66, 89, 92, 126.
[3](2010, 21 september) Ongelijk maakt ongezond. Metro, p.4; (2010, 8 november) Hogergeschoolden leven langer. Het Nieuwsblad, www.nieuwsblad.be

PEETERS, G. (2010). Sociale ongelijkheid in gezondheid. S-magazine, 38, 2.  

[4] (2010, 27 november) 1 op 7 jongeren behaalt geen diploma secundair onderwijs. De Morgen, www.demorgen.be.